Ý nghĩa truyền thống mâm ngũ quả ngày tết

Mâm ngũ quả dâng cúng tổ tiên những ngày Tết được xem làm một phong tục truyền thống lâu đời của người Việt Nam. Một mâm ngũ quả được bày biện đẹp mắt không chỉ thể hiện lòng kính trọng với ông bà, cha mẹ mà qua đó còn gửi gắm nhiều mong ước về năm mới an lành, hạnh phúc và viên mãn.

Theo quan niệm xưa, mâm ngũ quả tượng trưng cho ngũ hành tương ứng với số mệnh của con người. Như vậy, số 5 trong mâm ngũ quả thuộc vào chữ sinh (sinh sôi, phát triển). Đồng thời, số 5 này cũng mang ý nghĩa về ngũ phúc: phú (giàu sang), quý (địa vị cao quý), thọ (tuổi thọ), khang (sức khỏe) và ninh (bình an). Cùng một quan niệm tín ngưỡng, tuy nhiên đất nước ta trải dài 3 miền Bắc – Trung – Nam, tùy vào lịch sử, địa lý và đặc trưng mỗi miền, mâm ngũ quả sẽ được trang trí khác, tạo nên sự đa dạng, độc đáo cho văn hóa Tết Việt.

Với miền Bắc, mâm ngũ quả ngày tết vẫn được bày theo thuyết ngũ hành của văn hóa phương Đông. Cụ thể, mâm ngũ quả miền Bắc thường có nải chuối màu xanh – hành mộc; quả bưởi, quả phật thủ màu vàng – hành thổ; quả ớt màu đỏ – hành hỏa; quả đào, quả lê màu trắng – hành kim; quả nho màu đen – hành thủy. Những loại quả được chọn theo số lẻ và xếp so le, xen kẽ nhau, trong đó nải chuối nằm dưới cùng đỡ lấy các quả khác, ở giữa thường để bưởi hoặc phật thủ ngửa lên mang ý nghĩa che chở, phúc lộc cho gia chủ. Đặc biệt, người miền Bắc kiêng dùng các loại quả có mùi, gai nhọn, thân xù xì cho mâm cúng ngũ quả vì quan niệm chúng sẽ đem đến vận xui.

Đến miền Trung, do có điều kiện địa lý, thời tiết có phần khắc nghiệp hơn 2 miền còn lại nên mâm ngũ quả của người miền Trung bày biện đơn giản hơn. Mọi người không quá cứng nhắc về việc lựa chọn mâm ngũ quả, mùa nào thức nấy họ quan niệm chỉ cần thành tâm dâng cúng tổ tiên là được. Các loại quả xuất hiện trên mâm ngũ quả miền Trung thường thấy như: chuối, sung, cam, xoài, thanh long,…

Khác với miền Bắc, người miền Nam chọn mâm ngũ quả theo cách phát âm dân dã. Theo đó, những quả gồm: mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài, có cách phát âm gần giống với “cầu sung vừa đủ xài” sẽ được chưng trên mâm ngũ quả. Tất cả trang trí theo cặp và sắp xếp gọn gàng, hợp lý giống hình dạng một ngọn tháp. Bên cạnh đó, các loại quả như chuối (chúi nhủi, việc làm ăn không thể thành công), lê (mọi chuyện lê lết, đổ bể và thất bại) kiêng kỵ bày lên mâm ngũ quả ở miền Nam.

Đến nay, mỗi dịp xuân về dù ở miền nào thì trong nhà cũng đều chuẩn bị một mâm ngũ quả thật tươm tất cúng Tết. Tuy cách chọn quả có khác nhau nhưng mọi người đều chung một mục đích hướng về nguồn cội, nhớ ơn ông bà tổ tiên cũng như cầu mong năm mới đến an khang và thịnh vượng.

Bảo Long